Η κάνναβη στην κυπριακή κουλτούρα: μια προσωπική ματιά πέρα από τα στερεότυπα

Μια προσωπική, στοχαστική ματιά στη θέση της κάνναβης στην κυπριακή κουλτούρα: γιατί η σιωπή κοστίζει, ποιους αδικούν τα στερεότυπα και πώς αλλάζει η συζήτηση.

Υπάρχει ένας τρόπος που μιλάμε για την κάνναβη στην Κύπρο και ένας τρόπος που τη βιώνουμε. Σπάνια συμπίπτουν. Δημόσια, η συζήτηση πέφτει σε δύο γνώριμες παγίδες: από τη μία η εικόνα του «μαστουρωμένου» που χάλασε τη ζωή του, από την άλλη η εξιδανίκευση, σαν να πρόκειται για σύμβολο ελευθερίας χωρίς σκιές. Στην πραγματικότητα, οι περισσότεροι από εμάς ζούμε κάπου ανάμεσα, σε ένα έδαφος που καμία από τις δύο εικόνες δεν περιγράφει. Ας δοκιμάσουμε μια πιο προσωπική, λιγότερο βολική ματιά.

Πέρα από τη γραφικότητα και τον φόβο

Μεγαλώνοντας στην Κύπρο, η κάνναβη ήταν παρούσα κυρίως ως απουσία: ως κάτι για το οποίο δεν μιλούσαμε, ή μιλούσαμε ψιθυριστά. Στην κουλτούρα μας, το θέμα φορτίστηκε με ντροπή και φόβο, σε βαθμό που έγινε δύσκολο να το συζητήσει κανείς νηφάλια.

Αυτή η σιωπή δεν είναι ουδέτερη. Δημιουργεί την ψευδαίσθηση ότι το ζήτημα αφορά «τους άλλους», κάποιους περιθωριακούς, και όχι ανθρώπους που έχουμε δίπλα μας. Στην πραγματικότητα, η σχέση της κυπριακής κοινωνίας με την ουσία είναι πιο σύνθετη και πιο κοντινή απ' όσο αρεσκόμαστε να παραδεχόμαστε.

Η ιστορική παρουσία που ξεχνάμε

Συχνά μιλάμε για την κάνναβη σαν να είναι ένα ξένο, σύγχρονο φαινόμενο που εισέβαλε στην κουλτούρα μας. Όμως η Ανατολική Μεσόγειος, μέρος της οποίας είναι η Κύπρος, έχει μακρά ιστορία σχέσης με το φυτό, από τις ίνες του ως διάφορες παραδοσιακές χρήσεις.

Η θέση του νησιού, ως σταυροδρόμι ανάμεσα σε ηπείρους, σήμαινε ότι πολλά πράγματα περνούσαν από εδώ. Η κάνναβη δεν αποτέλεσε εξαίρεση. Όποιος θέλει να δει πόσο βαθιά πάνε αυτές οι ρίζες, αξίζει να διαβάσει τη διαδρομή από τον Λίβανο στην Κύπρο ή το πώς ένα χρήσιμο φυτό της μεσογειακής παράδοσης έγινε σταδιακά στιγματισμένη ουσία. Το να αγνοούμε αυτή την ιστορία μάς αφήνει με μια στρεβλή εικόνα, σαν το θέμα να γεννήθηκε χθες.

Τα στερεότυπα και ποιους αδικούν

Το πιο επίμονο στερεότυπο είναι αυτό του τεμπέλη, ανεύθυνου χρήστη. Είναι μια καρικατούρα βολική, γιατί μας επιτρέπει να κρατάμε αποστάσεις. Αλλά αδικεί ανθρώπους που, για χίλιους διαφορετικούς λόγους, σχετίζονται με την κάνναβη χωρίς να ταιριάζουν σε αυτή την εικόνα.

Αδικεί ιδίως τους ασθενείς. Από το 2017, και κυρίως με τους κανονισμούς για την ιατρική κάνναβη του 2019, το κυπριακό κράτος αναγνώρισε ρητά ότι το φυτό έχει και θεραπευτική διάσταση για συγκεκριμένες παθήσεις (Cannabis in Cyprus, Wikipedia). Κι όμως, όταν κάποιος που λαμβάνει νόμιμα μια τέτοια θεραπεία ακούει διαρκώς το νησί να μιλά για «πρεζάκια», νιώθει στιγματισμένος για κάτι που του χορηγήθηκε με ιατρική συνταγή. Τα στερεότυπα δεν είναι αθώα· έχουν θύματα.

Μια λέξη μπορεί να θεραπεύσει ή να πληγώσει, ανάλογα με το ποιον περιγράφει και ποιος την ακούει.

Δεν είναι ζήτημα γλωσσικής ευγένειας. Είναι ζήτημα του ποιον αναγκάζουμε να σωπάσει. Αν θέλετε να δείτε πιο συγκεκριμένα πώς οι λέξεις χτίζουν ή γκρεμίζουν το στίγμα, η σχέση γίνεται ακόμη πιο ξεκάθαρη.

Μια αλλαγή που γίνεται αργά

Παρ' όλα αυτά, κάτι αλλάζει. Η νέα γενιά συζητά το θέμα με μεγαλύτερη άνεση και λιγότερη υστερία. Η θέσπιση πλαισίου για την ιατρική κάνναβη έσπασε ένα ταμπού: το κράτος παραδέχτηκε ότι το φυτό δεν χωρά μόνο στη στήλη της ποινικής δίωξης.

Αυτή η αλλαγή είναι αργή και ατελής. Συνυπάρχει με παλιούς φόβους και με πραγματικές ανησυχίες, ιδίως για τους νέους. Δεν είναι όμως ασήμαντη. Δείχνει ότι η κουλτούρα μας μπορεί να ωριμάσει, αρκεί να ξεπεράσει τη σιωπή.

Σημείωση. «Αναγνωρίζω ότι κάτι έχει θεραπευτική χρήση» δεν σημαίνει «το θεωρώ ακίνδυνο». Είναι δύο διαφορετικές κουβέντες, και μπερδεύονται διαρκώς προς όφελος των ακραίων θέσεων.

Δύο ερωτήσεις που ακούω συχνά

Σημαίνει «πιο ανοιχτή συζήτηση» ότι ενθαρρύνουμε τη χρήση; Όχι. Σημαίνει ότι σταματάμε να μιλάμε ψιθυριστά για κάτι που υπάρχει έτσι κι αλλιώς. Η νηφάλια ενημέρωση, ιδίως προς τους νέους, λειτουργεί καλύτερα από τη σιωπή και τον φόβο.

Γιατί να με νοιάζει, αν δεν με αφορά προσωπικά; Επειδή πιθανότατα σε αφορά χωρίς να το ξέρεις: ένας συγγενής που κάνει θεραπεία, ένας φίλος που μπερδεύεται από αντιφατικές πληροφορίες, ένα παιδί που θα ρωτήσει κάποια στιγμή. Η κουλτούρα της σιωπής αφήνει όλους αυτούς μόνους τους.

Γιατί η προσωπική ματιά έχει αξία

Μιλώντας προσωπικά, η μεγαλύτερη αλλαγή για μένα δεν ήταν να σχηματίσω άποψη υπέρ ή κατά. Ήταν να σταματήσω να βλέπω το θέμα σαν αφηρημένο ηθικό δίλημμα και να αρχίσω να βλέπω τους ανθρώπους πίσω από αυτό.

Πίσω από κάθε συζήτηση για νόμους και ουσίες υπάρχουν ασθενείς, νέοι που πειραματίζονται, οικογένειες που ανησυχούν, άνθρωποι που μπερδεύονται. Η κυπριακή κουλτούρα θα κερδίσει όταν αντιμετωπίσει αυτούς τους ανθρώπους με κατανόηση αντί για κρίση.

Πέρα από τα δύο άκρα

Δεν χρειάζεται να επιλέξουμε ανάμεσα στη δαιμονοποίηση και την εξιδανίκευση. Υπάρχει ένας τρίτος δρόμος, λιγότερο θεαματικός αλλά πιο τίμιος: να μιλάμε για την κάνναβη όπως μιλάμε για οτιδήποτε σύνθετο, με αποχρώσεις, με γνώση και με ανθρωπιά.

Η κυπριακή κουλτούρα έχει την ωριμότητα να το κάνει αυτό. Το ζητούμενο είναι να αφήσουμε πίσω τα στερεότυπα που μας βολεύουν και να δούμε το θέμα στα μάτια. Μια προσωπική ματιά, στο τέλος, δεν είναι παρά μια πρόσκληση να σκεφτούμε λίγο πιο ανοιχτά από όσο μας έμαθαν.