Γιατί τα επιχειρήματα πείθουν περισσότερο από τα συνθήματα

Γιατί η νηφάλια, τεκμηριωμένη συζήτηση μετακινεί τον σκεπτικιστή περισσότερο από τα δυνατά συνθήματα, και πώς φαίνεται αυτό στην πράξη στην Κύπρο.

Υπάρχει μια εικόνα που επανέρχεται σε κάθε συζήτηση για την κάνναβη: η πλατεία, το πανό, το σύνθημα που φωνάζεται ρυθμικά. Είναι μια εικόνα ισχυρή και κάποτε αναγκαία. Όμως, παρακολουθώντας πώς εξελίσσεται ο δημόσιος διάλογος στην Κύπρο, μου γεννιέται όλο και πιο έντονα μια σκέψη: το σύνθημα ανάβει το συναίσθημα, αλλά σπάνια μετακινεί τον σκεπτικιστή. Αυτόν τον μετακινεί το επιχείρημα.

Το σύνθημα μιλά σε όσους ήδη συμφωνούν

Ένα καλό σύνθημα έχει αξία. Συσπειρώνει, δίνει ταυτότητα, δηλώνει παρουσία. Το πρόβλημά του είναι ότι απευθύνεται κυρίως σε ανθρώπους που έχουν ήδη πειστεί. Όποιος βρίσκεται στην πλατεία φωνάζοντας, κατά κανόνα δεν χρειάζεται πειθώ.

Η πραγματική μάχη όμως δεν δίνεται εκεί. Δίνεται με τον συμπολίτη που είναι επιφυλακτικός, με τον γονιό που ανησυχεί, με τον νομοθέτη που ζυγίζει κόστη και οφέλη. Αυτοί οι άνθρωποι σπάνια αλλάζουν γνώμη επειδή κάποιος φώναξε πιο δυνατά. Αλλάζουν γνώμη όταν τους δοθεί λόγος να σκεφτούν διαφορετικά, και όταν αυτός ο λόγος δεν τους κάνει να νιώσουν ηλίθιοι που σκέφτονταν αλλιώς μέχρι χθες.

Τι λέει η έρευνα για τη μεταστροφή της γνώμης

Για χρόνια κυκλοφορούσε η ιδέα του «φαινομένου της αντίδρασης» (backfire effect): ότι όταν διορθώνεις τον άλλο, εκείνος κλείνεται ακόμη περισσότερο στην αρχική του πεποίθηση. Η εικόνα ήταν βολική για όσους πίστευαν ότι τα επιχειρήματα δεν πιάνουν. Η πιο πρόσφατη, μεγάλης κλίμακας μελέτη όμως δείχνει ότι το φαινόμενο αυτό είναι σπάνιο και υπερτιμημένο: σε μια μελέτη δημοσιευμένη πριν από περίπου 7 χρόνια, οι ερευνητές Wood και Porter δοκίμασαν πέντε πειράματα με πάνω από 10.100 άτομα σε 52 περιπτώσεις πολωμένων ζητημάτων, και σε καμία από αυτές δεν βρήκαν στοιχεία πραγματικής αντίδρασης· οι τεκμηριωμένες διορθώσεις τείνουν να μετακινούν τις πεποιθήσεις προς τα γεγονότα, όχι μακριά τους.

Αυτό που κάνει τη διαφορά δεν είναι η ένταση, αλλά ο τρόπος. Μια διόρθωση πιάνει καλύτερα όταν παρουσιάζεται ως νέα πληροφορία και όχι ως «έκανες λάθος που το πίστευες». Όταν δηλαδή δεν απειλεί την ταυτότητα του συνομιλητή. Αυτό ακριβώς κάνει το ήρεμο επιχείρημα που δεν κάνει το σύνθημα: αφήνει στον άλλο χώρο να αλλάξει γνώμη χωρίς να χάσει το πρόσωπό του.

Η αξιοπιστία χτίζεται με ακρίβεια

Στην κυπριακή πραγματικότητα, όπου το θέμα της κάνναβης φορτίζεται εύκολα, η ακρίβεια είναι το πιο πολύτιμο εργαλείο. Όταν κάποιος μιλά υπερβολικά, λέγοντας για παράδειγμα ότι η κάνναβη είναι «εντελώς ακίνδυνη» ή ότι «θα λύσει κάθε πρόβλημα», χάνει αμέσως την εμπιστοσύνη του ακροατή που ξέρει ότι τίποτα δεν είναι τόσο απλό.

Αντίθετα, όποιος αναγνωρίζει τις αποχρώσεις κερδίζει σεβασμό. Το να πει κανείς ότι η ιατρική χρήση λειτουργεί υπό αυστηρό έλεγχο, ότι η ψυχαγωγική χρήση παραμένει εκτός νόμου στην Κύπρο, και ότι η αποποινικοποίηση δεν είναι το ίδιο με τη νομιμοποίηση, δείχνει ότι ξέρει για τι μιλά. Και ο άνθρωπος που ξέρει για τι μιλά ακούγεται πιο σοβαρά.

Η ακρίβεια έχει κι ένα πρακτικό όφελος: σε προστατεύει. Όποιος υπερβάλλει σήμερα, θα διαψευστεί αύριο από τα ίδια τα γεγονότα, και τότε παρασύρει στην απαξίωση και τα σωστά που είχε πει. Η μετριοπάθεια στις διατυπώσεις δεν είναι δειλία· είναι ο μόνος τρόπος να αντέξει ένα επιχείρημα στον χρόνο.

Η διάκριση των όρων δεν είναι λεπτομέρεια

Ένα από τα μεγαλύτερα εμπόδια στη δημόσια συζήτηση είναι η σύγχυση των εννοιών. Πολλοί χρησιμοποιούν εναλλακτικά λέξεις που σημαίνουν διαφορετικά πράγματα. Η αποποινικοποίηση αφορά το αν μια πράξη επισύρει ποινικές κυρώσεις. Η νομιμοποίηση αφορά το αν επιτρέπεται και ρυθμίζεται. Δεν είναι το ίδιο, και η σύγχυσή τους ταΐζει την παρανόηση.

Δείτε πόσο αλλάζει μια ολόκληρη κουβέντα ανάλογα με την ακρίβεια. Όταν κάποιος λέει «να νομιμοποιηθεί η κάνναβη», ο επιφυλακτικός συνομιλητής φαντάζεται καταστήματα και ελεύθερη πώληση. Όταν όμως διευκρινίζεις ότι μιλάς για πρόσβαση ασθενών σε ένα συνταγογραφούμενο, ελεγχόμενο προϊόν, η συζήτηση μετατοπίζεται σε εντελώς άλλο έδαφος, πιο κοντά σε αυτό που πραγματικά εννοείς. Αν θέλει κανείς να εμβαθύνει σε αυτές τις διακρίσεις, αξίζει να ξεχωρίσει την αποποινικοποίηση από τη νομιμοποίηση και να δει γιατί η αποποινικοποίηση μειώνει τις βλάβες.

Όποιος επιμένει σε αυτές τις διακρίσεις δεν είναι σχολαστικός. Είναι ακριβής. Και σε ένα ζήτημα όπου ο φόβος συχνά υπερισχύει της λογικής, η ακρίβεια είναι πράξη ευθύνης. Ένα τεκμηριωμένο επιχείρημα δεν χρειάζεται να φωνάζει για να ακουστεί.

Πώς μοιάζει ένα επιχείρημα που πείθει

Στην πράξη, ένα επιχείρημα που μετακινεί τον σκεπτικιστή έχει συνήθως μερικά κοινά χαρακτηριστικά:

1. Ξεκινά από κοινό έδαφος. Αναγνωρίζει την ανησυχία του άλλου πριν την απαντήσει. «Έχεις δίκιο που σε νοιάζουν οι νέοι» πιάνει καλύτερα από «δεν ξέρεις τι λες».
2. Λέει μία ιδέα κάθε φορά. Δέκα επιχειρήματα μαζί ακυρώνουν το ένα το άλλο. Ένα καθαρό σημείο μένει.
3. Δίνει πηγή, όχι εντύπωση. «Το λέει η έρευνα» χωρίς παραπομπή αξίζει όσο κι ένα σύνθημα. Με παραπομπή, αλλάζει κατηγορία.
4. Παραδέχεται τι δεν ξέρει. Το «δεν είμαι σίγουρος για αυτό» χτίζει εμπιστοσύνη για όλα τα υπόλοιπα.

Κανένα από αυτά δεν είναι θεαματικό. Όλα μαζί όμως κάνουν τη διαφορά ανάμεσα σε μια κουβέντα που ανοίγει και σε μια που κλείνει.

Ο αντίπαλος δεν είναι ο εχθρός

Υπάρχει κάτι ακόμη που τα συνθήματα συχνά ξεχνούν: ο άνθρωπος που διαφωνεί δεν είναι απαραίτητα κακόβουλος. Μπορεί να φοβάται για τα παιδιά του, να έχει δει στενούς του ανθρώπους να ταλαιπωρούνται από ουσίες, να μην έχει απλώς πρόσβαση σε καλή πληροφόρηση.

Όταν τον αντιμετωπίζουμε ως εχθρό, κλείνουμε την πόρτα. Όταν τον αντιμετωπίζουμε ως συνομιλητή με εύλογες ανησυχίες, ανοίγουμε έναν δρόμο. Η μεταρρύθμιση σε μια μικρή κοινωνία όπως η κυπριακή δεν θα έρθει με την ήττα του άλλου, αλλά με τη σταδιακή οικοδόμηση μιας κοινής βάσης κατανόησης. Αν σας ενδιαφέρει το πρακτικό σκέλος, υπάρχουν συγκεκριμένοι τρόποι να συμβάλετε εποικοδομητικά στη συζήτηση χωρίς να προσθέτετε θόρυβο.

Η υπομονή είναι κι αυτή ακτιβισμός

Θα ήταν αφελές να πει κανείς ότι τα συνθήματα δεν χρειάζονται. Χρειάζονται, και έχουν τη θέση τους. Όμως η αλλαγή στάσης μιας κοινωνίας είναι αργή διαδικασία, και η νηφάλια, τεκμηριωμένη φωνή έχει ένα πλεονέκτημα που το σύνθημα δεν έχει: αντέχει στον χρόνο.

Ένα σύνθημα ξεχνιέται μέχρι την επόμενη συγκέντρωση. Ένα καλό επιχείρημα μένει στο μυαλό, δουλεύει σιωπηλά, επιστρέφει σε άλλες στιγμές, σε μια κουβέντα στο τραπέζι, σε μια απορία που δεν φεύγει. Ίσως το πιο ριζοσπαστικό πράγμα που μπορεί να κάνει κανείς στη συζήτηση για την κάνναβη στην Κύπρο σήμερα να μην είναι να φωνάξει πιο δυνατά, αλλά να μιλήσει πιο καθαρά, και μετά να έχει την υπομονή να περιμένει το επιχείρημα να κάνει τη δουλειά του.

Πηγή

Wood, T. & Porter, E. "The Elusive Backfire Effect: Mass Attitudes' Steadfast Factual Adherence." Political Behavior, 2019.