Γιατί η αποποινικοποίηση μειώνει τις βλάβες: η επιστήμη πίσω από το αίτημα

Τι είναι η μείωση της βλάβης, πώς συνδέεται με την αποποινικοποίηση της κάνναβης και γιατί ένα αίτημα που μοιάζει ιδεολογικό έχει στέρεη επιστημονική βάση.

Ακούς κάποιον να ζητά αποποινικοποίηση και εύκολα υποθέτεις ότι μιλά από ιδεολογία ή από επιθυμία ελευθερίας. Συχνά όμως πίσω από το αίτημα κρύβεται κάτι πολύ λιγότερο ρομαντικό: μια ολόκληρη προσέγγιση της δημόσιας υγείας, η μείωση της βλάβης. Δεν είναι συναισθηματικό σύνθημα, αλλά μια λογική που έχει δοκιμαστεί σε πολλά πεδία. Ας τη δούμε καθαρά, βήμα προς βήμα, με τα στοιχεία στο τραπέζι.

Τι είναι η μείωση της βλάβης

Η μείωση της βλάβης (harm reduction) ξεκινά από μια ρεαλιστική παραδοχή: ορισμένες συμπεριφορές, όπως η χρήση ουσιών, θα υπάρχουν ανεξάρτητα από το αν τις απαγορεύουμε. Δεδομένου αυτού, ο πιο χρήσιμος στόχος δεν είναι η ουτοπική εξάλειψη, αλλά η ελαχιστοποίηση των ζημιών για τα άτομα και την κοινωνία.

Η φιλοσοφία αυτή δεν αφορά μόνο την κάνναβη. Εφαρμόζεται με επιτυχία αλλού:

• σε προγράμματα ασφαλέστερης χρήσης ουσιών·
• σε εκστρατείες οδικής ασφάλειας, όπου δεν περιμένουμε να εξαφανιστεί η οδήγηση αλλά μειώνουμε τον κίνδυνο·
• στη δημόσια υγεία γενικότερα, από το κάπνισμα ως τη σεξουαλική αγωγή.

Η βασική ιδέα παραμένει η ίδια: αν δεν μπορείς να μηδενίσεις έναν κίνδυνο, μείωσε τη βλάβη που προκαλεί.

Η μείωση της βλάβης ξεκίνησε από τη δημόσια υγεία, όχι από την ιδεολογία.

Πώς συνδέεται με την αποποινικοποίηση

Εδώ μπαίνει η κάνναβη. Όταν η προσωπική χρήση αντιμετωπίζεται ως ποινικό αδίκημα, παράγει βλάβες που συχνά ξεπερνούν αυτές της ίδιας της ουσίας.

Ένας νέος που συλλαμβάνεται για μικρή ποσότητα μπορεί να αποκτήσει ποινικό μητρώο που τον στιγματίζει για χρόνια, να δυσκολευτεί στην εργασία και τις σπουδές, να περιθωριοποιηθεί. Η βλάβη εδώ δεν προέρχεται από το φυτό, αλλά από τη νομική του αντιμετώπιση. Η αποποινικοποίηση στοχεύει ακριβώς σε αυτό. Αξίζει εδώ να θυμίσουμε ότι αποποινικοποίηση και νομιμοποίηση δεν είναι το ίδιο πράγμα: η πρώτη απλώς αφαιρεί την ποινική μεταχείριση του χρήστη.

Η επιστήμη πίσω από το επιχείρημα

Τα στοιχεία από χώρες που υιοθέτησαν τέτοιες προσεγγίσεις είναι διδακτικά. Όταν η χρήση παύει να αντιμετωπίζεται ποινικά, δεν παρατηρείται η έκρηξη κατανάλωσης που φοβούνται πολλοί. Η σχέση ανάμεσα στην αυστηρότητα της ποινής και στα ποσοστά χρήσης αποδεικνύεται πολύ πιο αδύναμη απ' όσο υποθέτει η κοινή λογική — κάτι που εξηγεί και γιατί η ποινικοποίηση των χρηστών δεν μειώνει τη χρήση.

Παράλληλα, η αποποινικοποίηση επιτρέπει να μετατοπιστούν πόροι από τη δίωξη προς την πρόληψη και τη θεραπεία. Όταν το κράτος δεν ξοδεύει την ενέργειά του κυνηγώντας χρήστες, μπορεί να την επενδύσει εκεί που η επιστήμη δείχνει ότι έχει πραγματικό αποτέλεσμα.

Η αξιοπρέπεια είναι κι αυτή παράγοντας υγείας. Όποιος φοβάται τη σύλληψη διστάζει να ζητήσει βοήθεια ή να μιλήσει ειλικρινά σε γιατρό. Όταν ο χρήστης δεν αντιμετωπίζεται ως εγκληματίας, είναι πιο πιθανό να αναζητήσει υποστήριξη όταν τη χρειαστεί.

Το παράδειγμα που δεν χωράει σε σύνθημα: η Πορτογαλία

Η θεωρία γίνεται πιο πειστική όταν κοιτάξεις μια χώρα που το δοκίμασε στην πράξη. Το 2001 η Πορτογαλία αποποινικοποίησε την κατοχή όλων των ουσιών για προσωπική χρήση, μέσα σε μια κρίση όπου περίπου το 1% του πληθυσμού ήταν εξαρτημένο από ηρωίνη και η χώρα είχε το υψηλότερο ποσοστό μολύνσεων HIV μεταξύ χρηστών σε όλη την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Τα αποτελέσματα, μετρημένα χρόνια αργότερα, δεν αφήνουν πολλά περιθώρια αμφισβήτησης. Οι θάνατοι από υπερδοσολογία έπεσαν από 369 το 1999 σε μόλις 30 το 2016, πτώση πάνω από 80%. Τα νέα κρούσματα HIV σε χρήστες ενδοφλέβιων ουσιών κατέρρευσαν από 1.016 περιπτώσεις το 2001 σε μόλις 56 μια δεκαετία αργότερα. Δεν έγινε αυτό επειδή η χρήση ουσιών εξαφανίστηκε· έγινε επειδή οι άνθρωποι έπαψαν να κρύβονται από τον φόβο της ποινικής δίωξης και άρχισαν να αναζητούν βοήθεια.

Ο μηχανισμός αξίζει να περιγραφεί, γιατί δείχνει τι σημαίνει «αποποινικοποίηση» στην πράξη και όχι στη θεωρία. Όποιος συλληφθεί με ποσότητα που αντιστοιχεί σε λιγότερες από 10 ημέρες προσωπικής χρήσης δεν περνά από ποινικό δικαστήριο, αλλά παραπέμπεται σε μια τριμελή «Επιτροπή Αποτροπής», που υπάγεται στο Υπουργείο Υγείας και όχι στο Υπουργείο Δικαιοσύνης και απαρτίζεται συνήθως από έναν νομικό, έναν κοινωνικό λειτουργό και έναν γιατρό. Στις περισσότερες περιπτώσεις χαμηλού κινδύνου η υπόθεση απλώς αρχειοθετείται χωρίς καμία κύρωση· σε πιο προβληματικές περιπτώσεις προτείνεται —όχι επιβάλλεται— θεραπεία. Είναι ακριβώς η λογική της μείωσης της βλάβης μεταφρασμένη σε θεσμό: πληροφόρηση και βοήθεια πρώτα, τιμωρία μόνο ως έσχατη λύση.

Τι δεν λέει αυτή η προσέγγιση

Για να είμαστε δίκαιοι, η μείωση της βλάβης δεν ισχυρίζεται ότι η κάνναβη είναι ακίνδυνη ούτε λέει «χρησιμοποιήστε ελεύθερα». Αναγνωρίζει τους κινδύνους, ιδίως για τους εφήβους και τον αναπτυσσόμενο εγκέφαλο, και τους παίρνει στα σοβαρά.

Αυτό που λέει είναι ότι η ποινικοποίηση δεν αντιμετωπίζει αποτελεσματικά αυτούς τους κινδύνους και συχνά τους επιδεινώνει. Η διάκριση είναι λεπτή αλλά κρίσιμη: άλλο να αναγνωρίζεις έναν κίνδυνο και άλλο να επιλέγεις σωστά πώς θα τον διαχειριστείς.

Από την επιστήμη στον ακτιβισμό

Όταν λοιπόν κάποιος υποστηρίζει την αποποινικοποίηση, μεταφέρει — ίσως χωρίς να το ονομάζει έτσι — μια θέση της επιστήμης της δημόσιας υγείας. Αυτό δίνει στο αίτημα στέρεο έδαφος: δεν χρειάζεται να στηριχθεί σε συναίσθημα όταν μπορεί να επικαλεστεί δεδομένα και εμπειρία από άλλες χώρες.

Εκεί ακριβώς, στα μετρήσιμα αποτελέσματα, η συζήτηση παύει να είναι θέμα γούστου και γίνεται πραγματικά σοβαρή.

Για την Κύπρο, που ακόμα αντιμετωπίζει την προσωπική χρήση με βαριά ποινική νομοθεσία, το παράδειγμα της Πορτογαλίας δεν είναι απλώς ξένη ιστορία· είναι δεδομένα είκοσι και πλέον ετών από μια χώρα με παρόμοιο μέγεθος και κουλτούρα μεσογειακής Ευρώπης. Το επιχείρημα της μείωσης της βλάβης δεν ζητά να αγνοηθούν οι κίνδυνοι της κάνναβης· ζητά να αντιμετωπιστούν με το εργαλείο που πραγματικά τους μειώνει, μετρημένο με στοιχεία, αντί με αυτό που απλώς μοιάζει αυστηρό στα χαρτιά αλλά αποδεδειγμένα δεν πετυχαίνει τον στόχο του.