Από τον Λίβανο στην Κύπρο: η ιστορία της κάνναβης στην Ανατολική Μεσόγειο

Από τα χωράφια της Μπεκάα ως το κυπριακό σταυροδρόμι: μια ιστορική διαδρομή της κάνναβης στην Ανατολική Μεσόγειο και γιατί φωτίζει τη σημερινή συζήτηση.

Πριν γίνει αντικείμενο νομικών συζητήσεων και αστυνομικών επιχειρήσεων, η κάνναβη ταξίδευε με τους εμπόρους, καλλιεργούνταν στα χωράφια και έμπαινε στην καθημερινότητα λαών από τη Συρία ως την Αίγυπτο. Δεν είναι ξένο φυτό για την Ανατολική Μεσόγειο. Και η ιστορία της στην περιοχή μας λέει αρκετά για το πώς φτάσαμε εκεί που είμαστε σήμερα.

Ένα φυτό με βαθιές ρίζες στην περιοχή

Η κάνναβη συνταξιδεύει με τους πολιτισμούς της Ασίας και της Μεσογείου εδώ και χιλιετίες. Οι ίνες της έγιναν σχοινιά, υφάσματα και πανιά, στοιχεία απαραίτητα για τη ναυτιλία που έδωσε ζωή σε ολόκληρη τη Μεσόγειο. Πολύ νωρίς εμφανίστηκαν και χρήσεις της σε παραδοσιακές πρακτικές, σε διαφορετικές μορφές ανά περιοχή και εποχή.

Δεν πρέπει όμως να φανταζόμαστε μια ενιαία «παράδοση». Άλλη ήταν η σχέση των αγροτικών κοινοτήτων με το φυτό, άλλη η χρήση του στα αστικά κέντρα, και άλλη η συμβολική του θέση από κουλτούρα σε κουλτούρα. Αυτό που μένει σταθερό μέσα στους αιώνες είναι απλώς η παρουσία του. Αξίζει εδώ να ξεχωρίζουμε τι εννοούμε κάθε φορά, κάτι που σήμερα μπερδεύεται εύκολα ανάμεσα στην κλωστική και την ψυχοδραστική κάνναβη.

Για αιώνες, οι ίνες της κάνναβης ήταν πρώτη ύλη της μεσογειακής ναυτιλίας.

Ο Λίβανος και η κοιλάδα της Μπεκάα

Όταν μιλάμε για κάνναβη στην Ανατολική Μεσόγειο, η κοιλάδα της Μπεκάα στον Λίβανο κατέχει ξεχωριστή θέση. Επί δεκαετίες, και ιδίως μέσα στον εικοστό αιώνα, η περιοχή έγινε γνωστή για την παραγωγή χασίς, σε βαθμό που το όνομά της συνδέθηκε άρρηκτα με το προϊόν.

Η ιστορία εκεί είναι μπλεγμένη με την οικονομία, τη γεωγραφία και την πολιτική αστάθεια. Η καλλιέργεια εκτοξεύτηκε στα χρόνια του εμφυλίου (1975-1990), όταν η κατάρρευση του κράτους άφησε τα χωράφια χωρίς έλεγχο· σε εκείνη την περίοδο η κάνναβη έγινε για πολλές οικογένειες ζήτημα καθαρής επιβίωσης. Δεν είναι λεπτομέρεια: ο Λίβανος εξακολουθεί να καταγράφεται από τα Ηνωμένα Έθνη ανάμεσα στους μεγαλύτερους παραγωγούς ρητίνης κάνναβης παγκοσμίως, δίπλα στο Μαρόκο και το Αφγανιστάν.

Όταν ένα προϊόν συνδεθεί με τον βιοπορισμό, οι κατά καιρούς προσπάθειες εξάλειψής του συναντούν την αντίσταση μιας πραγματικότητας που δύσκολα αλλάζει με διατάγματα.

Η περίπτωση του Λιβάνου δείχνει ακριβώς πόσο βαθιά μπορεί να ριζώσει μια καλλιέργεια όταν γίνει κομμάτι της επιβίωσης ενός τόπου.

Πώς η Κύπρος βρέθηκε στον χάρτη

Η Κύπρος, λόγω της γεωγραφικής της θέσης, βρέθηκε ανέκαθεν σε σταυροδρόμι. Ανάμεσα σε τρεις ηπείρους, σε κοντινή απόσταση από τις ακτές του Λιβάνου και της Συρίας, το νησί έπαιξε ρόλο σταθμού και διαμετακομιστικού κόμβου για πολλά αγαθά, νόμιμα και μη.

Αυτή η θέση εξηγεί γιατί το ζήτημα της κάνναβης απέκτησε στην Κύπρο και μια διάσταση διακίνησης, πέρα από την τοπική χρήση. Το νησί δεν ήταν απλώς τόπος κατανάλωσης, αλλά και πέρασμα. Η σημερινή νομοθετική αυστηρότητα δύσκολα κατανοείται πλήρως χωρίς αυτό το γεωγραφικό υπόβαθρο, κάτι που φαίνεται και στις επιπτώσεις του ποινικού μητρώου μέχρι σήμερα.

Η θέση του νησιού το έκανε πέρασμα ανάμεσα σε τρεις ηπείρους.

Από την παράδοση στην απαγόρευση

Η μεγάλη τομή ήρθε με τη διεθνή πολιτική απαγόρευσης του εικοστού αιώνα. Οι διεθνείς συμβάσεις για τα ναρκωτικά άλλαξαν ριζικά το καθεστώς της κάνναβης παντού, και η Ανατολική Μεσόγειος δεν αποτέλεσε εξαίρεση. Ένα φυτό με μακρά ιστορία χρήσης μετατράπηκε νομικά σε ελεγχόμενη ουσία, και οι παραδοσιακές πρακτικές πέρασαν στην παρανομία.

Η μετάβαση αυτή δεν ήταν ούτε ομαλή ούτε ουδέτερη. Άφησε πίσω της μια διαρκή ένταση ανάμεσα στην ιστορική παρουσία του φυτού και στο νέο νομικό του καθεστώς, μια ένταση που σε μεγάλο βαθμό συνεχίζεται μέχρι σήμερα και που τροφοδοτεί τον στιγματισμό γύρω από τη λέξη.

Γιατί η ιστορία φωτίζει το παρόν

Η σημερινή συζήτηση για την ιατρική κάνναβη και την αποποινικοποίηση στην Κύπρο δεν ξεκινά από το μηδέν. Πατά πάνω σε αιώνες σχέσης της περιοχής με το φυτό, σε δεκαετίες απαγόρευσης και σε μια γεωγραφία που έκανε το νησί κόμβο.

Γνωρίζοντας αυτή την ιστορία, καταλαβαίνουμε καλύτερα γιατί το θέμα φορτίζεται τόσο εύκολα, και γιατί οι απλουστευτικές προσεγγίσεις, από οποιαδήποτε πλευρά, αδικούν την πολυπλοκότητά του. Η κάνναβη στην Ανατολική Μεσόγειο δεν είναι μια σύγχρονη μόδα ούτε ένα ξένο φαινόμενο. Είναι κομμάτι της ίδιας μας της ιστορίας, και ίσως αυτή η συνειδητοποίηση να είναι το πρώτο βήμα για μια πιο ώριμη συζήτηση.